فارسی آموختگان

سخنرانی دکتر عارف نوشاهی فارسی آموخته پاکستانی

نشستی با عنوان «تاریخچه مطالعات ایرانی و مباحث متن پژوهی در پاکستان» با سخنرانی استاد عارف نوشاهی در تاریخ 24/4/83 تشکیل شد.

در این نشست به بررسی و تحلیل محدوده جغرافیایی امروزه پاکستان، از زمان استقلال این کشور در سال 1947 میلادی به بعد پرداخته شد.

وقتی در سال 1947 پاکستان از هند بزرگ جدا شد و استقلال سیاسی به دست آورد. در پاکستان دو مرکز قدیم مطالعات فارسی وجود داشت. یکی دانشکده دولتی (گورنمنت کالج) لاهور که در سال 1864 (1243ش) تأسیس شده بود و همزمان بخش فارسی آن فعال بود و دیگری دانشکده خاورشناسی (اورینتل کالج) دانشگاه پنجاب لاهور که در 1870 (1249ش) کار خود را آغاز کرده بود و همزمان تدریس فارسی و تحقیقات در زمینه ادبیات فارسی و مطالعات ایرانی آغاز شده بود.

این دو مرکز آموزش و تحقیقاتی فارسی که تا استقلال پاکستان، حدود هشتاد سال عمر خود را گذرانیده بودند تا آن سالها در کارهای تحقیقی مستقیم و غیر مستقیم از همکاری دانشمندانی هم‏چون مولانا محمد حسین آزاد، دکتر شیخ محمد اقبال. حافظ محمود شیرانی، پروفسور مولوی محمد شفیع و دکتر سید محمد اکرم برخوردار بودند که نام این بزرگواران برای همه آشناست.

تصحیح آثاری چون، مطلع سعد بن و مجمع بحرین، تذکره میخانه، مکاتبات رشیدالدین فضل اللّه، مثنوی وامق و عذار، فرهنگ مدارالافاضل، کلیات جویای تبریزی، تذکره مخزن الغریب، مجلات تخصصی نظری، اورینتل کالج مگزین. تهیه فهرستهای متعدد نسخه‏های خطی فارسی، تأسیس انجمن‏ها و کتابخانه‏های متعدد از رهاوردهای این دوره است.

در لاهور علاوه بر دانشگاه پنجاب و دانشکده دولتی، چند مرکز پژوهشی و فرهنگی دیگر نیز وجود دارد که همه پس از استقلال پاکستان برای انجام وظایفی تأسیس شدند؛ هر چند آنها مستقیما با زبان و ادبیات فارسی و مطالعات ایرانی سروکار ندارند، اما ناگزیر باید گوشه چشمی به مطالات فارسی و ایرانی داشته باشند.

از جمله «مجلس ترقی ادب که تاریخ ادبیات فارسی در پاکستان، تألیف دکتر ظهورالدین احمد (ج2) را چاپ کرد و چندین متن قدیم اردو ـ فارسی را احیاء کرد.

«اقبال اکادمی پاکستان»، که محور کار او تحقیقات در افکار و اندیشه‏های علامه محمد اقبال لاهوری است.

موقوفه دیال سنگ کالج در لاهور، مرکز تحقیق عربی و فارسی را دایر کرده است که در آن موقوفه، نسخه‏های خطّی عربی و فارسی گرد می‏آورد و تا به حال پنج جلد فهرست مشروح نسخه‏های خطّی عربی و فارسی را منتشر کرده است و سازمان خصوصی پیکچزلمتتد.

استان سند با آن قدمت تاریخی و وابستگی خود به فارسی و نزدیکی به ایران، باز یکی از مهم‏ترین منطقه مطالعات ایرانی و متن پژوهی فارسی در پاکستان است.

دانشگاه کراچی که پس از استقلال پاکستان آغاز به کار کرد. مرحوم دکتر غلام سرور شاگرد استاد هادی حسن در دانشگاه اسلامی علیگره، اوّلین رئیس بخش فارسی دانشگاه کراچی شد.

از دیگر استادان بخش فارسی دانشگاه کراچی، دکتر ساجدالله تفهیمی است که از کارهای عمده او تذکره شعرای اصفهانی شبه قاره (اسلام آباد. 1372) و کشف الالفاظ کلیّات فارسی اقبال لاهوری است.

دانشگاه کراچی از حدود سال 1970 انستیتو مطالعات آسیای میانه و غربی را در اختیار دارد. بخشی از کارهای این مرکز مربوط به ماوراءالنهار و بخشی دیگر مربوط به ایران است و در حال حاضر، یکی از مراکز خوب پژوهشی پاکستان است که کارها را آکادیمیک انجام می‏دهد و در محافل پژوهشی ایران شناخته شده است. دکتر ریاض الاسلام تاریخ دان پاکستان و عصر صفوی که بر این انستیتو اشراف دارند و از کارهای ایشان اسناد و مکاتبات دوره تیموریان هند و صفویان است که از سوی فرهنگ ایران چاپ شده است. به زبان فارسی عنایت ویژه‏ای دارند و علاوه بر کتابهای تحلیلی و انتقادی به زبان انگلیسی، چندین متن فاریسی را در انستیتو چاپ کرده‏اند. من از بحرالاسرار بلخی، خاطرات مطربی سمرقندی، تذکرة‏الشعرا جهانگیر پادشاه، مثمر خان آرزو و نصرت نامه تیرخان یاد می‏کنم. دکتر ریاض الاسلام دوست دیرینه استاد ایرج افشار هستند و دو کار استاد افشار را نیز در مؤسسه چاپ کرده‏اند: یکی جامع التواریخ حسنی و دیگر سعادت‏نامه با همکاری دفتر نشر میراث مکتوب.

وقتی صحبت از مطالعات فارسی و ایرانی در سند است، نام محروم پیر سیّد حسام الدین راشدی را باید با کلک زرّین نوشت. از میان پاکستانیان، اگر کسی را می‏توان به عنوان ایرانشناس و ایراندوست به عیّار تمام نام برد، پیر صاحب است. دغدغه‏ها و دلمشغولی‏های او حفظ و احبا فارسی همراه با مطالعات و تدقیقات آبرومندانه در پاکستان بود. او سکّو یا تریبون مناسبی برای ارائه مطالعات خود به دست آورد که انجمن ادبی سندی (سندی ادبی بورد) بود. که این انجمن انتشار متون فارسی و سندی در زمینه تاریخ، ادب و فرهنگ سند بوده است و پیر راشدی ده‏ها نسخه خطّی فارسی را که در گوشه گمنامی مانده بود. بیرون کشید و تصحیح کرد و از طرف انجمن چاپ کرد.

بخش دیگر از مطالعات ایرانی و ادبیات فارسی و مباحث متن پژوهی در پاکستان به فعالیت‏های مؤسسات ایرانی در پاکستان که بسیار چشمگیر است، مربوط می‏شود.

بلافاصله پس از استقلال پاکستان، دولت ایران، خانه فرهنگ را در کراچی تأسیس کرد و به تدریج در شهرهای دیگر پاکستان مانند حیدرآباد، ملتان. کویته. لاهور، راول پندی و پیشاور نبز خانه‏های فرهنگ ایران گشایش یافت. سفارت ایران در پاکستان، دفتر رایزن فرهنگی مستقل دارد که استادانی همچون مرحوم محمد حسین مشایخی فریدنی و مرحوم دکتر محمد جعفر محجوب به سمت‏های رایزن فرهنگی، زبان فارسی را در آن سامان تقویت کردند. خانه‏های فرهنگ ایران تا قبل از انقلاب نقش مراکز آموزش زبان فارسی را داشتند و من نیز یکی از دانش آموختگان فارسی خانه فرهنگ ایران در راول پندی هستم. کتابخانه‏های مرتّب و منظّم، خانه‏های فرهنگ به محققان در کارهای تحقیقی کمک می‏کرد.

نقطه عطف نقش مؤسسات ایرانی در پاکستان، تأسیس «مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان» در اسلام آباد در سال 1970 بود که به توافق وزارت آموزش عالی پاکستان و وزارت فرهنگ و هنر ایران برجا شد. اهداف مرکز جمع آوری نسخه‏های خطّی، تهیه فهرست نسخه‏های خطی پاکستان، نشر متون فارسی در زمینه تاریخ و ادبیات منطقه بوده است و بحمداللّه تاکنون که 34 سال از تأسیس مرکز می‏گذرد، مرکز همیشه به سوی اهداف خود پیش رفته است. امروز این مرکز با بیش از بیست و چهار هزار مجلد نسخه خطّی و حدود چهل هزار کتاب چاپی، یکی از بهترین مکان‏ها برای پژوهش‏های ایرانی و ادبیات فارسی برای پاکستانیان است که البته غیر از پاکستانیان نیز از آن بهره‏مند هستند. کار عمده مرکز توجه اصلی مرکز به تهیّه فهارس نسخ خطی بوده است و اولین بار به پیشنهاد دکتر علی اکبر جعفری مدیر وقت، تجربه تألیف فهرست مشترک نسخه‏های خطی فارسی پاکستان را کرده است که چهارده جلد آن تألیف استاد احمد منزوی چاپ شده است.

در پایان باید از نقش مجلّات و نشریات پاکستانی در گسترش و خدمت به مطالعات ایرانی و ادبیات فارسی و متن پژوهی یاد کرد. مجلّاتی چون تحقیق، سفینه، صحیفه، اقبالیات، ملال، سروش و پاکستان مصوّر از آن جمله‏اند.

مقالاتی که در این مجلات فارسی چاپ شده است و به زمینه مطالعات ایرانی و ادبیات فارسی مربوط می‏شود، در فهرست مقالات فارسی استاد ایرج افشار ضبط شده است. اما بخش عظیم تحقیقات ایرانی در مجلّات اردوی پاکستان پراکنده است.

شبه قاره یک دنیای کشف نشده از لحاظ نفوذ فرهنگ ایرانی و ادبیات فارسی است، هنوز بدون اغراق، هزاران نسخه خطّی فارسی فهرست نشده در شبه قاره داریم که هر یکی سندی بر حاکمیت ادبیات فارسی در آن سامان است.

خواهش من از شما این است که به این میراث مشترک نیاکان خود توجه داشته باشید، هر چه فهرست بیشتر چاپ شود، سهم فرهنگ ایرانی در شبه قاره روشن‏تر خواهد شد، تأسیس یک مرکز فهرست نویسی و مسائل مخطوطات با حمایت دولت ایران در تهران، کفایت می‏کند که لااقل آثار نیاکان خود را شناسایی کنیم.

این نشست متن پژوهی در مرکز نشر میراث مکتوب برگزار گردید.

منبع: http://www.hawzah.net/hawzah/Magazines/MagArt.aspx?id=26781